بررسی تا ثیر اسید ودندانه های مختلف بر روی نخ پشمی رنگرزی شده با هلیله

بررسی تا ثیر اسید ودندانه های مختلف بر روی نخ پشمی رنگرزی شده با هلیله

چکیده: 
با توجه به اینکه یکی از عوامل برجسته کننده فرش دستباف، رنگ الیاف در بافت فرش است و هیچگاه از اهمیت این موضوع کاسته نمیشود به نظر میرسد ارزشگزاری روی گیاهان رنگزای مهمی که کمتر بررسی شده اند بسیار با اهمیت باشد .
در این مقاله به بررسی رنگهای حاصل از هلیله با اسید ها و دندانه های مختلف پرداخته شده است.
۲نوع هلیله(زرد و سیاه) به نسبت ۵۰% مورد ارزیابی قرار گرفتند به همراه ۵ دندانه (سولفات مضاعف آلومنیوم و پتاسیم،سولفات آهن III، کلرید قلع ، دی کرمات پتاسیم وسولفات مس) و تاثیر ۵ اسید (اگزالیک، سولفوریک، استیک ، فرمیک و سیتریک) بر روی آن در نظر گرفته شده است. آز مایشات به روش دندانه کردن همزمان انجام شده وپس از عملیات رنگرزی نمونه ها تحت سیستم (٭b٭a٭CIE (L مورد ارزیابی قرار گرفتند و پس از آن ثباتهای شستشویی و نوری از نمونه ها تهیه گردید.
داده های این تحقیق بیشتر از سایت های مرتبط بامو ضوع بدست آمده است .در این تحقیق به رنگ¬ها یی در شید های متنوع زرد، زیتونی، کاهی ، قهوه ای و مشکی می رسیم و نتیجه حاصل از این پژوهش نشان دهنده ثبات های نوری و شستشویی مناسب است و مهمتر اینکه با استفاده از سولفات آهن III می توان به رنگ مشکی در تیره ترین حالت ممکن رسید که یکی از مشکلات فامهای رنگی طبیعی است.

مقدمه 

هلیله با نام علمی “Myrobalan Fruit ” از تیره ی بادام هندی ( Combretacea ) که به طور وحشی در جنگلهای هندوستان رویش دارد . چنانچه میوه های نارس چیده و خشک شوند رنگ آنها تیره و سیاه می شود ودرآن صورت به نام هلیله سیاه معروف بوده و اگر میوه ها کاملا” برسند رنگ زرد خواهند داشت که به هلیله زرد یا هلیله کابلی معروفند .(۱)
هلیله در لغت نامه دهخدا :
● هلیله – [ igdgi] –[ ] /آوا: ه˜ لي ل/ لֽ / نوع لغت: اֽ.
شرح: اهلیج ،هلیج از درختان نواحی حاره است که میوه اش مصرف طبی دارد و آن چند نوع است:
– هلیله بزرگ که کابلی گویند
– هلیله زرد و بلیله- درخت ان کوچک چون سیب و به و آلو و برگ آن کوچکتر و دراز چون برگ
بید و آن را اقسام است : هلیله زرد – هلیله سیاه و هلیله کابلی (۲)
● هلیله- [igdgi ]-[ ] /آوا: ه׳ لی ل׳ / نوع لغت :اِخ
شرح :دهی است در بخش مرکزی شهرستان بوشهر که ۵۸۴ تن سکنه دارد . آب آن از چاه و محصول عمده اش غله و صیفی وکار مردم ماهیگیری است.(۳)
●هلیله –[ igdgi] – [ ] آآوا: ( ه ׳ ل) / نوع لغت: ( ا ِ)
شرح: درختی از تیره کمبر تاسه و از رده ی دو لپه ای ها که دارای میوه ی بیضوی شکلی به اندازه ی یک سنجد ریز است . میوه ی این گیاه مصرف طبی دارد و خشک شده ی آن را به عنوان قابض به کار می برند .این گیاه خاص نواحی حاره است .(۴)
هلیله از معدود گیاهان رنگزایی است که با توجه به کیفیت بالای رنگ دهی مورد توجه برای تولید عمده قرار نگرفته است . هلیله که در ایران به کار برده می شود از نواحی بلوچستان ، افغانستان و هند بدست می آید . یکی دیگر از موارد استفاده هلیله در چرمسازی است .
درخت هلیله یکی از قوی ترین مواد تانن دار می باشد که مقدار مواد مازوجی آن در حدود ۴۵ % است .از برگ و میوه این درخت برای بدست آوردن انواع خاکستری ها همراه با سایر دندانه ها در رنگرزی پشم استفاده می شود.(۵)

خواص دارویی هلیله: 
هلیله سبب تصفیه سم از بدن به ویژه خون و شست و شوی کامل معده می شود و جریان انرژی حیاتی در بدن را متعادل می کند . از دیگر خواص بارز هلیله تقویت چشمها و بالا بردن قدرت دید تقویت قلب و معده و درمان جوش و نقرس است. همچنین به عنوان معجون دردهای مفصلی و دفع کننده انواع کرمها است و هلیله سیاه از جمله عصاره های گیاهی است که دارای اثرات قابل توجه ضد باکتری وضد قارچی است . (۶)

مواد اولیه مصرفی: 
برای آزمایش های صورت گرفته از نخ پشمی با متوسط
نمره Tex 2/420 با میانگین تاب نخ دو لای ۲۰ /۷۳ استفاده شده است همچنین جهت رنگرزی از هلیله آسیاب شده ( پوست و هسته ) از هر دو نوع زرد و سیاه استفاده گردید.

مراحل آزمایش : 
نخست الیاف را جهت جدا سازی واکس ها و چربی ها با یک دترجنت آنیو نیک به میزان ۲ گرم بر لیتر در دمای ۴۰ درجه به مدت ۱۰ دقیقه شستشو می دهیم .
کالا را به صورت مرطوب وارد حمام رنگرزی می نماییم و طبق نسخه عمل می شود . پس از ۵ دقیقه دندانه و پس از ۲ دقیقه اسید را به حمام اضافه نموده و پس از رسیدن به دمای ۴۰ درجه رنگ به آن افزوده شده است . طی ۲۰ دقیقه به دمای جوش اسیده و پس از آن ۴۵ دقیقه در دمای جوش می ماند .پس از آن حمام را تخلیه و کالا را ابکشی می نماییم.

بررسی تا ثیر اسید ودندانه های مختلف بر روی نخ پشمی رنگرزی شده با هلیله

شست وشوی نهایی: 

پس از اتمام رنگرزی برای برداشت رنگهای جذب نشده کالا را شستشو می دهیم بدین صورت که کالا در دمای ۶۰ درجه به مدت ۱۰ دقیقه با دترجنت انیونیک به میزان ۲ گرم بر لیتر شستشو داده می شود.

جدول ۱-۱ چگونگی کد گذاری نمونه های عمل شده 

بررسی تا ثیر اسید ودندانه های مختلف بر روی نخ پشمی رنگرزی شده با هلیله

مواد مازوجی در بسیاری از نباتات به طور فراوان یافت می شود که بین آنها بلوط، کاج، گردو، انار، بید، سماق، و هلیله اهمیت زیاد تری دارند .
رنگرزی این مواد با سایر نباتات رنگدار تفاوت زیادی ندارد فقط به واسطه ی کم و زیاد بودن مواد مازوجی در آنها و همچنین نوع ماده رنگی این گیاهان با دندانه های مختلف تولید الوان گو ناگون می نماید که به ذکر آن پرداخته می شود
. طبق آز مایشات به عمل آمده الیاف رنگ شده با هلیله نسبت به دیگر رنگزاهای گیاهی ثبات های نوری متفاوتی دارند به طوری که رنگ الیاف در مقابل آفتاب به جای اینکه در درجات مختلف نسبت به نوع دندانه کمرنگ تر شوند تیره تر شده اند و باز هم به نسبت استفاده از انواع مختلف دندانه درجات تیره تر شدن الیاف یکسان نبوده است. (۷)

آزمایش ثبات شستشویی و نوری: 

آزمایش ثبات شستشویی بر اساس استاندارد ، توسط صابون ۲ گرم بر لیتر در حرارت ۶۰ درجه با ۱/۵۰ L/R=به مدت ۱۰ دقیقه انجام شده است .نحوه تهیه نمونه جهت انجام آزمایشها بدین صورت بودکه نخ پشمی رنگرزی شده با همان مقدار نخ پشمی سفید روی پارچه پنبه ای سفید دوخته شده که از یک سوی نتایج حاصل از ثبات شستشویی برای نمونه رنگرزی شده و از سوی دیگر میزان لکه گذاری بر نخ پشمی سفید و پارچه پنبه ای سفید مشخص می گردد.
نتیجه ثبات شستشویی بر طبق مقیاس خاکستری است.

برای آزمایش ثبات نوری، نمونه ها را در مقابل نور خورشید قرار گرفته است به مدت سه هفته کامل در مقابل نور روز، پشت شیشه .نتایج بدست آمده بر طبق مقیاس ، قابل ارزیابی نیست ،چرا که تیره تر شده اند، ولی اگر بخواهیم طبق مقیاس بررسی کنیم ، میتوان آبی را برای آن در نظر گرفت.
نتایج در جدول نشان داده شده است.

جدول ۱-۲نتایج آزمایش ثبات نوری و ثبات شستشویی و لکه گذاری بر روی پشم و پنبه (هلیله سیاه) 

بررسی تا ثیر اسید ودندانه های مختلف بر روی نخ پشمی رنگرزی شده با هلیله

برای آزمایش ثبات نوری، نمونه ها را در مقابل نور خورشید قرار گرفته است به مدت سه هفته کامل در مقابل نور روز، پشت شیشه .نتایج بدست آمده بر طبق مقیاس ، قابل ارزیابی نیست ،چرا که تیره تر شده اند، ولی اگر بخواهیم طبق مقیاس بررسی کنیم ، میتوان آبی را برای آن در نظر گرفت.
نتایج در جدول نشان داده شده است.

جدول۱-۳ نتایج آزمایش ثبات نوری و ثبات شستشویی و لکه گذاری بر روی پشم و پنبه (هلیله زرد) 

 بررسی تا ثیر اسید ودندانه های مختلف بر روی نخ پشمی رنگرزی شده با هلیله

برای آزمایش ثبات نوری، نمونه ها را در مقابل نور خورشید قرار گرفته است به مدت سه هفته کامل در مقابل نور روز، پشت شیشه .نتایج بدست آمده بر طبق مقیاس ، قابل ارزیابی نیست ،چرا که تیره تر شده اند، ولی اگر بخواهیم طبق مقیاس بررسی کنیم ، میتوان آبی را برای آن در نظر گرفت.
نتایج در جدول نشان داده شده است.

پس از عملیات رنگرزی رنگ نمونه ها توسط دستگاه Color pata تحت سیستم)٭ b٭l ٭ (a CIEاندازه گیری شده اند .تمامی مقایسه ها تحت منبع نوری استاندارد انجام شده است .مقایسه )٭ b ٭ l ٭(a نمونه ها در جدول ۱-۴ نشان داده شده است.

جدول ۱-۴ مقایسه (٭ b ٭ l ٭(a نمونه ها 

بررسی تا ثیر اسید ودندانه های مختلف بر روی نخ پشمی رنگرزی شده با هلیله

بررسی خواص نمونه ها : 

• نمونه های ۱،۲،۳ در هر گروه (هلیله زرد،هلیله سیاه):
نسبت های متفاوت هلیله بدون دندانه و اسید است که ۵۰% ، پر رنگ تر از ۱۰%و ۱۰۰% ، پر رنگ تر از ۵۰%است.
• نمونه ۴،۸،۱۴،۱۵،۱۶:
دندانه مشترک دارند ( زاج سفید ) با اسید های متفاوت :
• نمونه ۴:اسید اگزالیک تیره ترین طیف کاهی را ایجاد میکند در ترکیب با زاج سفید و به سمت زیتونی متمایل میگردد .
• نمونه ۸:
در هلیله سیاه :اسید سولفوریک در ترکیب با زاج سفید فقط هلیله را کمی تیره تر و شفاف تر می نماید.
در هلیله زرد :
استفاده از اسید سولفوریک رنگ حاصل را زرد میکند اما ،۱ درجه پایین تراز رنگ حاصل از زاج سفید و اسید اگزالیک.
• نمونه های ۱۴،۱۵،۱۶:
استفاده از اسید سیتریکدر ترکیب با زاج سفید،در مقایسه با اسید فرمیک و استیک قوی تر بوده و نسبت به اسید سولفوریک و اگزالیک ضعیف تر و رنگ حاصل از آن نسبت به طیف های طبیعی حاصل از هلیله شفاف تر و روشنتر است در هلیله سیاه.
در هلیله زرد : ترکیب زاج سفید و ۳ اسید (فرمیک ، استیکو سیتریک ) رنگهای بدست آمده بسیار مشابه اند.
• نمونه ۵،۹،۱۷،۱۸،۱۹:
دندانه مشترک دارند (سولفات مس) با اسید های متفاوت:
استفاده از سولفات ،طیف رنگی الیاف را به سمت سبز متمایل می کند.
• نمونه ۵:
سولفات مس و اسید اگزالیک ← سولفات مس سبب می شود رنگ الیاف به سبز متمایل شود.
• نمونه ۹: سولفات مس و اسید سولفوریک ← اسید سولفوریک به تیرگی بیشتر میکشاند در مقایسه با اسید اگزالیک.
• نمونه ۱۷:
همانند ترکیب سولفات مس و اسید سولفوریک ،اما شفاف تر و دارای زردی نسبتا” کمتری است. • نمونه ۱۸: ترکیب سولفات مس و اسید استیک با هلیله است که نتیجه ،بسیار شبیه به نمونه ۱۷ و ۱۹ میباشد با قرمزی نسبتا” کمتری.
• نمونه ۱۹ :
ترکیب سولفات مس واسید سیتریک:شفاف تر و تیره تر است نسبت به ۱۷ و ۱۸٫
• نمونه های ۶،۱۰،۲۰،۲۱،۲۲:
استفاده از سولفات آهن ۳ به عنوان دندانه باعث ایجاد طیفهای خاکستری و مشکی می شود .
• نمونه ۶:
در هلیله سیاه :
استفاده از اسید اگزالیک در کنار سولفات آهن نوعی مشکی می دهد .
در هلیله زرد :
استفاده از اسید اگزایک در کنار سولفات آهن تیره ترین مشکی را ایجاد میکند .
• نمونه ۱۰: در هلیله سیاه:
استفاده از اسید سولفوریک در کنار سولفات آهن رنگ مشکی حاصل را کمی تقلیل میدهد ،به نوعی “موشی” می رسد .
در هلیله زرد:
استفاده از اسید سول فوریک، نوعی خاکستری متمایل به قهوه ای می دهد .
• نمونه ۲۰ :
استفاده از اسید فرمیک ، نوعی خاکستری تیره با کمی قرمزی می دهد.
• نمونه ۲۱:
استفاده از اسید استیک ، نوعی خاکستری با قرمزی کمتری می دهد .
• نمونه ۲۲:
استفاده از اسید سیتریک، نوعی خاکستری تیره و شفاف تر از نمونه ۲۰ و ۲۱ میدهد .
• نمونه های ۷،۱۱،۲۳،۲۴،۲۵:
استفاده از دی کرومات پتاسیم به عنوان دندانه سبب ایجاد طیفهای کاهی متمایل به زرد میشود.
استفاده از اسید اگزالیک نتیجه ای بسیارمشابه با نمونه ۱۲ دارد .
تیره ترین طیف این گروه متعلق به ترکیب کروم بااسید فرمیک است.
بعد از آن ترکیب دی کرومات با اسید سیتریک تیره ترین است.
• نمونه۱۱:
استفاده از اسید سولفوریک سبب تیره تر شدن طیف زرد به سمت زیتونی است .
در این سری از آزمایشات، (استفاده از دی کرومات پتاسیم) تیره¬ترین رنگ،حاصل از ترکیب دی¬کرومات و اسید سولفوریک است .
• نمونه ۲۳:
استفاده از اسید فرمیک سبب ایجاد رنگی کمترولی شفاف تر از نمونه های اسید اگزالیک و سولفوریک است.
• نمونه ۲۴: استفاده از اسید استیک، که از اسید فرمیک هم ضعیف تر بوده و کم رنک تر از نمونه ۲۳ است.
• نمونه ۲۵: استفاده از اسید سیتریک سبب ایجاد رنگ تیره تر از ۲۳و۲۴ و روشن تر از ۷ و۱۱ است.اسید سیتریک از اسید سولفوریک و اگزالیک ضعیف تر و از اسید فرمیک و استیک قوی تر بوده است.
• نمونه ۱۲و ۱۳:
استفاده از اسید اگزالیک و سولفوریک در ترکیب با کلرید قلع نتایج مشابهی می دهد. با این تفاوت که اسید سولفوریک،رنگ بدست آمده را شفاف تر و زرذد تر می نماید.
• نمونه های ۲۶، ۲۷،۲۸:
نمونه ها بسیار مشا به بوده و تفاوت در شفاف تر بودن نمونه ۲۷ است که در آن از اسید سیتریک استفاده شده است.

نتیجه گیری:

۱٫ تاثیر اسیدها ودندانه ها در طیف رنگی:
ااسید اگزالیک← ایجاد تیره ترین طیف در ترکیب با هر دندانه
اسید سولفوریک← ایجاد تیرگی ،کمی کمتر از اگزالیک
اسید فرمیک،استیک و سیتریک ← اسیدهای ضعیفی هستند و نتایج مشابهی حاصل می کنند .
زاج سفید ← تاثیری در رنگ اصلی ندارد ،تنها شفاف می نماید.
سولفات مس ← رنگ الیاف را به سوی سبز متمایل می کند .
سولفات آهن ← III نمونه ها را به سوی سیاه و خاکستری متمایل می کند
دی کرومات پتاسیم ← نمونه ها را به سوی کاهی متمایل می کند.
کلرید قلع←
– در هلیله سیاه← زرد و شفاف با کمی قرمزی ایجاد می کند
– در هلیله زرد ← با هر اسیدی به لیمویی می رساند .

۲٫ ثبات شستشویی: 
نمونه های رنگرزی شده از ثبات شستشویی خوبی برخوردار بوده اند وتغییرات حاصله در ثبات شستشویی نمونه ها بین۵/۴ تا ۵ بوده است. لکه گذاری بر روی نمونه ها چه پشم وچه پنبه دیده نمی شود.
۳٫ ثبات نوری:
با توجه به تیره تر شدن رنگ نمونه ها در مقابل نور ،طبق استاندارد نمیتوان برای انها علامتی در نظر گرفت. ولی از انجایی که به بهترین ثبات عدد ۸ داده می شود،در جدول به آن ۸ داده ایم.
نتیجه کلی آزمایش نشان می دهد که هلیله علاوه بر ثبات شستشویی و نوری بالا، توانایی تولید رنگهایی متفاوت، مانند مشکی را دارد.

منابع و مآخذ : 
www.Skums.ac.ir [1] [۲].دکتر محمد معین ،” لغت نامه دهخدا”، ج ۴۳ (ه –هیما)، صفحه ۲۵۷، شهریور ۱۳۴۱، تهران، چاپ افست.
[ ۳]. دکتر محمد معین، “فرهنگ فارسی” ،ج۶ (غ-ی)، صفحه ۲۲۹۴ ،۱۳۵۸ ،تهران، انتشارات امیر کبیر .
www.SID.ir[4] www.aftab.ir [5] [۶]. نصیری ،محمد جواد،”هنر قالی بافی ایران”، صفحه۵۱-۵۲ ۱۳۷۴، تهران.

www.aftab.ir/articles/art / www.SID.ir / www.wikipedia.org / [7] www.parsiteb.com

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *