قالی های طرح باغی

در اصطلاح فرشبافی ایران طرحی که در آن نقش خیالی و نمادین بهار و بهشت به صورت باغی با صفا و پرگل و گیاه ، با پرندگان خوش نقش و نگار و جانوران بالدار و شگفت آفرین کشیده می شود. این نقش را می توان بازتابی از اشتیاق و گرایش به گل و سبزه و گیاه در هوای گرم و خشک فلات ایران نیز تلقی کرد.
قالی تاریخی و مشهور بهارستان یا بهارخسرو، چنانکه از نامش برمی آید، همین نقش را داشته و گواه خوبی بر قدمت آن است .
در طبری ، در فصل گشایش مداین ، درباره ی این فرش آمده است : «اندر خزینه فرشی بود یک بساط ، سیصد رش بالا اندر شصت رش پهنا، و آن را فرش زمستانی خواندندی و مَلِکان عجم آن را اندر زمستان باز کردندی و بر وی نشستندی بدان وقت که اندر جهان سبزی و شکوفه نماندی … چنانکه چون بنگریستندی پنداشتندی که مَبْقَله ] سبزه زار [ است یا کشتزاری و اندر آن همة گوهرها اندر نشانده به رنگ ] هرچه [ اندر همه ی جهان اسپرغم است و شکوفه » (بلعمی ، ج ۱، ص ۴۶۶؛ رجوع کنید به طبری ، سلسله ی اوّل ، ص ۲۴۵۲). شاید «غالی و پرنون » یا «قالی پرنون » در یکی از ابیات منسوب به رودکی (رجوع کنید به دهخدا، ذیل «پرنون ») نیز اشاره ای به همین طرح باشد.
طرح باغی در دوره ی صفویه رواج خاص یافت . امروزه از قالی های موجود با این طرح ، تعداد کمی به قرن یازدهم (یا اندکی پیش از آن ) و بقیه به قرن دوازدهم و اوایل قرن سیزدهم متعلق اند. این قالیها شهرت جهانی دارند و در موزه های مختلف جهان چون ویکتوریا و آلبرت در لندن ، هنرهای زیبا در وین ، پنسیلوانیای امریکا، جیپورِ هند، کراکوی لهستان ، هنرهای تزیینی در پاریس ، موزه ی ملی ایران و موزهی فرش ایران در تهران ، آستان قدس رضوی در مشهد و مجموعه های خصوصی نگهداری می شوند.

در اکثر طرح های باغی دو محور اصلی به صورت دو جوی آب ،در برخورد با هم زمینه ی قالی را چهاربخش کرده است ، که خود طرحی کهن و اساس هندسی طرح ریزی باغهای ایرانی است و از اندیشه های قدیم مردم آسیا سرچشمه گرفته است . براساس این اندیشه ، عالم وجود به چهاربخش تقسیم می شده و چهار رودخانة بزرگ آنها را از هم جدا می کرده است و این ، بطلان نظر کارشناسانی چون سیسیل ادواردز را ثابت می کند که نقش های قالی ایران را دارای پیام و مفهوم خاص و نمادین نمی دانند.
در قالی باغی موجود در موزه ی پنسیلوانیا، قسمتهای چهارگانه ی باغ با نهر از هم جدا شده و در هر قسمت ، نقشهایی از درخت و گل دیده می شود.
نمونه ی موجود در موزه ی جیپور هند در اوایل قرن یازدهم یا اندکی پیش از آن ، در حومه ی اصفهان بافته شده و ملهم از باغهای زمان شاه عباس است . این قالی زربفت ، که از آنِ مقبره ی شیخ صفی الدین اردبیلی بوده و به عنوان تحفه ای نفیس به کاخ عنبر مهاراجه ی جیپور آورده شده است ، دارای نقش گل های رنگین ،نهرهایی با ماهیان شناور و پرندگانی نشسته بر شاخ درختان یا در حال پرواز است (ویلبر، ص ۴۰ـ۴۲) و در حاشیه ی آن کتیبه ای با مطلع غزلی از حافظ : «می خواه و گل افشان کن از دهر چه می جویی »، بافته شده است . قالی موجود در موزه ی هنرهای تزیینی پاریس نیمه ی فرشی است دارای طرح باغ و ترنج و نقشهای ریزتر از معمول و نیمه ی دیگر آن در کلیسای کراکوی لهستان نگهداری می شود (ویلسن ، ص ۱۹۰ـ۱۹۱). رنگ زمینه ی آن نخودی و نقش آن ترنجی با دو کلاله در هر دو سو و باغی پرگل و پرنده و درخت و حیوان است با حاشیه ای ارغوانی و به اندازه ی ۲۳۵ * ۴۱۰ سانتیمتر . فرش باغی روستایی موجود در موزه ی وین شاید قدیمیترین قالی با نقش باغ باشد که به نظر پوپ ، محل بافت آن هریس در شمال غربی ایران بوده است .
نهرهای پر از ماهی آن را به شش بخش تقسیم کرده است . در محوطه های بزرگتر، اردکها در کمین ماهی ها هستند و هر بخش دارای ترنجی است که با اشکال پرنده ، آهو و درختهای گلدار زینت یافته است
. دو قالی موجود در موزه ی ملی ایران یکی با زمینه ی فیروزه ای مایل به سبز و نقش درختان سرو و بوته های گل ، از مجموع قالیهای متعلق به مقبره ی شاه عباس و کار استاد نعمت اللّه جوشقانی است که نامش در بافت قالی آمده است و دیگری از مقبره ی شیخ صفی الدین اردبیلی ، ابریشمی با زمینه ی نخودی روشن و به اندازه ی ۱۶۲ * ۲۲۷ سانتیمتر است . امروزه بافت قالی با نقش باغی از رواج افتاده و نمونه های قدیم آن کمیاب شده است .
منابع : حسن آذرپاد، فضل اللّه حشمتی رضوی ، فرشنامه ی ایران ، تهران ۱۳۷۲ش
محمدبن محمدبلعمی ، تاریخنامه ی طبری
،چاپ محمد روشن ، تهران ۱۳۶۶ ش
علیرضا حیدری ، «قالیبافی در ایران »، سخن ، دوره ی دهم ، ش ۴ (تیر ۱۳۳۸)، ص ۳۵۳
علی اکبر دهخدا، لغت نامه ، ۱۳۲۵ـ ۱۳۴۶ ش
محمدبن جریر طبری ، تاریخ الرسل و الملوک ، چاپ دخویه ، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست ، تهران ۱۹۶۵
ارنست کونل ، هنر اسلامی ، ترجمه ی هوشنگ طاهری ، تهران ۱۳۵۵ ش ، ص ۱۹۲
دونالد نیوتن ویلبر، باغهای ایران و کوشکهای آن ، ترجمه ی مهین دخت صبا، تهران ۱۳۴۸ ش ؛ ج . کریستی ویلسون
تاریخ صنایع ایران ، ترجمة عبداللّه فریار، تهران ۱۳۶۶ ش .

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *