شیرازه بافی

شیرازه دوزی و انواع مختلف آن چیست ؟

فرش ها قسمت های مختلفی دارند که یکی از آن ها شیرازه است .شیرازه به نوارهای گفته می شود که در دو طرف طولی فرش قرار دارند این بخش از فرش در فرش های امروزی به شکل لوله ایی و کاملامدور ،اما در فرش های قدیمی مخصوصا فرش های عشایری و روستایی ایران به شکل نواری در عرض ۲ الی ۴ سانتی متری بوده است .شیرازه های فرش برای منظورهای مختلفی انجام می شود .

زیبایی فرش:

همیشه یک تابلوی نقاشی و یک طرح وقتی معنی و زیبایی پیدا  می کند که در کادر قراری بگیرد و یک فرش به مصابه یک تابلوی نقاشی برای زیباتر شدن باید حتما کادر داشته باشد بنابراین شیرازه مثل یک کادر هست که فرش در آن قرار می گیرد .

_علاوه بر زیبایی باعث استقامت لبه های طرفین فرش در مقابل ساییدگی است و همچنین مقاومت فرش در مقابل ورود آب و مایعات جاری می شود .

در بررسی های انجام شده در گذشته نشان داده شده است که برای محافظت بیشتر فرش به جای الیاف پشم از موی بز برای شیرازه استفاده می کرده اند .چون موی بز مقاوم ترین الیاف حیوانی است که رطوبت از آن عبور نمی کند و همچنین می تواند از ورود حشراتی چون بید که فرش را می جوند جلوگیری کند چون نمی تواند فرش را بجوید و به داخل فرش نفوذ نمایند .

_همچنین برای پوشاندن سر پودها کنار فرش و نظم بخشیدن به کناره ها و مهار تارهای کناری فرش بکار می رود .

نحوه قرار گرفتن شیرازه

هنگام بافت فرش بعد از بافت هر رج باید کناره پیچ نیز به موازات قالی بافت شود .معمولا ۴ تا ۶ تا از تارهای کناری فرش را در نظر می گیرند و به موازات بافت فرش از پایین به بالا.

پس از اتمام چند رج  نخی پشمی هم رنگ متن به دور تار می پیچند .برای اتصال تارهای شیرازه به تارهای اصلی ،پود ضخیم را پس از هر رج به دور تارهای شیرازه می پیچد و دوباره به داخل فرش وارد می کنند و در پود کشی رج بعد استفاده می کنند .

انواع شیرازه :

– شیرازه بافی متصل

– شیرازه بافی منفصل

– شیرازه بافی حصیری

– شیرازه بافی متخاصم

– شیرازه بافی متضاد

– شیرازه بافی متقاطع

 

شیرازه بافی منفصل

شیرازه منفصل پس از اتمام بافت قالی به شکل جداگانه وصل می شود به این ترتیب که سر پود ها بعد از هر رج بافت ،از دور چله های شیرازه طرفین الی گذشته و به داخل قالی برمی گردد .بعد از تکرار چندین رج حدود ۵ سانتی متر یکی از پودها را به راست رو یا تسمه آهنی که برای این کار در طرفین دستگاه (بین قالی و راست روها)و برای جلوگیری از کجی قالی تعبیه شده پیچیده و به داخل قالی برگردانده می شود و این کار در تمام طول بافت قالی تکرار می شود .

پس اتمام بافت قالی سر پودهایی را که به راست روها و یا تسمه های طرفین بسته شده می برند و شیرازه مناسب با متن و ظرافت قالی جداگانه تهیه و به وسیله سوزن به کناره های قالی به نحوی می دوزند که حالت شیرازه ممتصل را پیدا کند .

لازم به ذکر است که استحکام و کیفیت کناره پیچ متصل در عمل بهتر از نوع منفصل آن است .

 

شیرازه حصیری

بیشتر قالی های روستایی و عشایری، به ویژه قالیهای قشقایی در شیرازه بافی، از شیرازه حصیری استفاده می کنند. بهتر است، در این نوع شیرازه، نخست شیرازه را به طور جداگانه تهیه کرده و سپس مانند روش شیرازه منفصل آن را دوخت می زنند .

روش کاربه این صورت است که ابتدا ۴ عدد میخ را به صورت دو به دو، با فاصله ای به طول شیرازه قالی البته کمی بیشتر برروی زمین نصب می کنند، سپس خامه پشمی را در سوزن شیرازه داخل نموده و خامه را به صورت دو لا کنار هم قرار می دهند.

میخهای رو به روی هم را با نخ چله متناسب با شیرازه قالی، که غالباً پشمی است، به صورت رفت و برگشت رو به روی میخها حرکت می دهند. به صورتی که روی هر دو میخ رو به روی هم، یک نخ چله به صورت رفت و برگشت به دور هر میخ، خامه را گره زده و دوباره روی دو میخ کناری تر بعد ازهر رفت و برگشت انتهای چله را گره می زنند.

سپس سوزن نخ شده با خامه را به صورت دو تار از زیر و دو تار از رو عبور می دهند و دفعه بعد تاری که از روی خامه رد شده است، خامه را از زیر آن رد می کنند و از روی تار که بار اول خامه از زیر آن رد شده بود، این بار خامه را از روی آن رد می کنند.

آنگاه ابتدای خامه را در زیر خود خامه پنهان می سازد تا مشخص نباشد. در صورتی که شیرازه فرش معیوب باشد، ولی تارهای شیرازه سالم و بدون عیب است، خامه های پیچیده شده به دور تارها باید با نوک قیچی بریده و از شیرازه جدا شود و از نو خامه هم رنگ متن فرش به صورت دورانی شیرازه دوزی شود.

اگر درهنگام بافت قالی، شیرازه پیچیده شود و انتهای پودها در هر رج داخل آن باشد و اگر در اثر ساییدگی و یا هر عاملی این شیرازه از بین رفته باشد، آن را بریده و چنانچه قسمت ساده بافی آن پهن باشد به صورت زیر عمل می کنند: قالی را روی زمین پهن کرده و در قسمت کنار آن، در جهت عکس خواب قالی، پرز دو رج در طول قالی از قسمت ساده بافی قالی را با قیچی گرفته و از ته کوتاه می کنند.

سپس، قالی را از پشت بر روی زمین پهن کرده و سوزن شیرازه را با نخی که با خامه قالی چه از لحاظ جنس و نمره متناسب باشد، انتخاب و داخل سوراخ سوزن می کنند، بدون آن که سر خامه را گره بزنند. نخ چرم دوزی را کنار قسمت لبه قالی یعنی جایی که می خواهند شیرازه بدوزند قرار می دهند.

سوزن را از پشت داخل قالی می کنند و حالت فرو کردن سوزن باید به صورت مایل باشد؛ به طوری که سوزن داخل پرز قالی نشود و موقع فرو کردن سوزن در داخل قالی باید دو رج قبل از لبه و از اولین رج قالی نزدیک ریشه در داخل قالی فرو کرده و پس از خروج، دوباره سوزن را داخل رج دوم می کنند (چه در عرض و چه در طول). باید دقت شود که بین خامه ها فاصله نباشد و همیشه سوزن از یک ردیف داخل شود.

این کار تا انتها انجام می شود و در انتها نخ اضافی را داخل شیرازه می پیچند تا بیرون نماند. سر نخ خامه را نیز می توان در زیر این حالت حرکت دورانی پنهان کرد.

استفاده از نخ چرم دوزی در هنگام دوخت قالی به صورت شیرازه متصل، برای جلوگیری از کسی ماندن یا جمع شدگی در شیرازه می باشد. البته پس از پایان بافت شیرازه، می توان نخ چرم دوخته شده را درآورد.

سایر شیوه های تهیه شیرازه متصل

برای شیرازه متصل می توان قالی را به پشت روی زمین پهن کرد و دو میخ با فاصله طول قالی در کنار لبه ها در دو طرف قالی تهبیه کرد و بعد نخ چله مناسب با رجشمار قالی را به آن متصل کرده و هنگام دوخت شیرازه توسط خامه می توان قالی را به دور نخ چله حرکت داد.

منبع : قالیشویی نائین سرویس