بررسی وضعیت کنونی قالیبافی روستای درخش بر پایه ی روش های مردم شناسی

بررسی وضعیت کنونی قالیبافی روستای درخش بر پایه ی روش های مردم شناسی

چکیده :
قالی و قالیبافی عبارات نام آشنای فرهنگ و هنر ایرانی است که از دوران باستان تا حال حاضر همواره موجودیت بی بدیل خود را در تاریخ هنر این سرزمین حفظ کرده است . اما از آنجا که این هنر ارزشمند و ماندگار به مرور زمان از جنبه های مختلفی نظیر کیفیت بافت و مواد اولیه و حفظ اصالت نقوش هر ناحیه از کشور و غیره دچار صدمات انکار ناپذیری شده است . اهمیت حضور پژوهشگران و محققان درعرصه حفظ و احیای این هنر اصیل بدیهی به نظر می رسد .
در این مقاله سعی شده است قالیبافی منطقه ی کوچکی از ایران زمین و یکی از روستاهای شهرستان بیرجند در استان خراسان جنوبی با نام ((درخش )) از منظر مردم شناسی به تفکیک و وضعیت کنونی فرشبافی و نیز خصوصیات بومی و اصیل آن از قبیل نقوش – اصطلاحات گویش ها و روش های محلی بافت بررسی شود . متاسفانه منابع اطلاعاتی و آماری دقیقی از قالیبافی این منطقه وجود ندارد . مطالب این مقاله نتیجه ی بازدید و پژوهش شخصی از راه مشاهده – مصاحبه و پرسش از اهالی روستا می باشد .
این مقاله از تحقیق و پژوهش به همین نام استخراج شده است .

نگاهی به قالیبافی بیرجند :
یکی از هنرهای دستی استان خراسان جنوبی با مرکزیت بیرجند قالیبافی است . در این زمینه اولین منطقه ای که در شهرستان بیرجند مورد توجه قرار می گیرد روستای درخش است . از قالی های قدیم بیرجند تعداد زیادی به یادگار مانده که برخی از آنها در موزه فرش ایران و برخی از آنها در مجموعه آستان قدس رضوی نگهداری می شود .
اکثر این قالیها بافت روستای درخش می باشند . شواهد تاریخی نشان می دهد که نخستین فعالیت های این استان از روستای درخش و مود آغاز شده و به مرور زمان درمیان سایر روستاهای بیرجند گسترش یافته است . امروزه فرش بیرجند را در بازار های جهانی به نام فرش ((مود )) می شناسند .در شهرستان بیرجند در حال حاضر هزار دار قالی وجود دارد . و تنها در شهر بیرجند ۲۰۰ باب فروشگاه خامه فروش ۶۰-۵۰ کارگاه رنگرزی و ۴۰-۳۰ واحد پرداخت زن و دیگر صنایع وابسته به فرش دایر است .
( راهنمای اقتصادی استان خراسان جنوبی )

طرح و نقش قالیهای بیرجند :
انواع مختلفی از طرح های هندسی و غیر هندسی منظم را می توان در میان قالی های بیرجند مشاهده نمود .
نقوش هندسی قالیچه های بیرجند در قالیهای عشایری آن جلوه کرده است . نقوش هندسی این قالیچه ها ابتدا بصورت مجرد و انتزاعی بوده است و به تدریج به طبیعت نزدیک تر شده است . از طرح های رایج در این قالی ها (( طرح هراتی )) است که در روستای درخش فراوان بافته می شود.

ین طرح شکسته هم چنان اصالت اولیه خود را حفظ نموده است از دیگر نقوش رایج در قالیبافی بیرجندمی توان طرح ریزه ماهی ساده – ریزه ماهی ترنج دار – ریزه ماهی پنج متن – طرح ربع سعدی را نام بردیکی دیگر از انواع طرح های شکسته ، نقشه درختی است . که بعد از طرح هداتی از سابقه ی دیرینی در منطقه برخوردار است .
این نقشه با الهام از طبیعت طراحی شده است و در روستای درخش و مود بیشتر از نقاط دیگر یافت می شود
علاوه بر این طرح ها نقشه ی محرمات در این منطقه بافته می شود . و نیز طرحی به نام ۳۲۲ گل که علت نامگذاری آن وجود ۳۲ گل دور تا دور ترنج مرکزی قالیست

روستای درخش :
روستای درخش در ۶۵ کیلومتری شهر بیرجند در استان خراسان جنوبی در منطقه ی کوهستانی بین دشت ((شیرکاب )) و ((رزگ )) در دره ای خوش آب و هوا واقع شده است . ((درخش )) در لغت به معنای روشنایی ، فروغ و درخشندگی است . و نیز نام آتشکده ای در (( ارمنیه )) و نام دهی درولایت قهستان است . که تاریخ آن به قبل ازاسلام بر می گردد .
امروزه روستای درخش و روستای ((سرآسیاب )) که در نزدیکی همدیگر هستند به عنوان بخش ((قهستان )) شناخته می شوند . در قدیم روستاهای هم جوار در این منطقه در کل ، ولایت قهستان را بوجود می آوردند
ژنرال ((سایکس )) در کتاب (( ۱۰ هزار مایل در ایران )) نوشته است(( زرتشتیان در ابتدای مهاجرت به قهستان آمدند
آنها پس از یک قرن اقامت در این منطقه به جزیره هرمز مهاجرت کردند .)) افزون بر دو قرن ، اسماعیلیان بر زمین قهستان حکومت کردند . که قلعه ها و استحکامات موجود در مناطق کوهستانی و سوق الجیشی حکایت از این امر دارد . به لحاظ سیاسی و حکومتی ، تاریخ درخش از دوران باستانی تا دوره صفویه و قاجار از فراز و نشیب های بسیاری برخوردار بوده است .
با توجه به اینکه مردم بیرجند تا چند دهه پیش با فقر دست به گریبان بوده اند و روستائیان نیز جز کشاورزی آن هم کشت و زرعی که امید چندانی به آن نمی توانستند ببندند درآمد دیگری نداشتند لذا سعی می کردند به کمک ابزار ابتدایی و کارگاههای خانگی بخشی از نیازهای خود را تامین کنند لذا از دیر باز ریسندگی- گیوه دوزی- سبد بافی- بافت زیلوو جاجیم و بخصوص قالیبافی در این ناحیه رایج گردید . در دهه های اخیر به موازات افزایش روابط پولی میان شهر و روستا و نیاز روستائیان به کسب درآمد بیشتر برای تامین مایحتاج خود قالیبافی رواج بیشتری پیدا کرد به طوری که در حال حاضر تاثیر قابل توجهی در اقتصاد این منطقه برجای نهاده است.
صنعت فرش دارای قدمتی کهن و تاریخی در روستای درخش است . وجود مناطق کوهستانی و مراتع سر سبز موجبات رونق دامداری را در این منطقه فراهم نموده است . به واسطه تولید مواد اولیه فرش از قدیم الایام صنعت فرش و پارچه بافی در این منطقه رواج داشته است
این مسئله موجب گشته این منطقه به لحاظ اقتصادی همواره نسبت به سایر مناطق قهستان صاحب نام بوده و حتی در عرصه تجارت خارجی مورد توجه و استقبال کشورهای اروپایی به ویژه آلمان قرار گیرد.

بافت قالی در روستای درخش :
کارگاه های بافت قالی در درخش خانگی هستند . بافندگان اتاقی نورگیر و کوچک را به دستگاه بافت قالی اختصاص داده اند
قبل از شروع بافت اعضای خانواده بصورت دسته جمعی چله قالی یا ((تون )) آن را مهیا می کنند . این عمل به شیوه چله دوانی و بیرون از منزل انجام می شود . معمولا دو نفر از اعضاء خانواده نخ چله را به دور دو میله که با فاصله مشخص از هم در زمین فرو کرده اند بصورت عدد (۸ ) انگلیسی می گردانند تا بین آنها حالت ضربدری ایجاد شود
به این میله ها در اصطلاح ((مِقصِد )) می گویند . سپس چله ها را بر روی دو میله به نام ((سَرگَز )) قرار می دهند و این سرگزها هستند که به زیر دار و سردار متصل می شوند
یکی از سرگزها روی زیر دار ثابت می شود و سرگز دوم به همراه مابقی چله ها به دور سردار پیچیده می شود . این روش نصب چله مختص دارهای گردان فارسی است
در درخش فقط از این نوع دار استفاده می شود . با پیشرفت بافت قالی ، کم کم آن را به دور زیر دار می پیچند و چله ها به منظور ادامه بافت از دور سردار باز می شوند .دارهای این منطقه همانند اکثر دارهای عمودی در ایران دو میله بنام ((راست رو )) دارند که اتصال سردار وزیر دار را از دو طرف بر عهده دارد . جنس دارها امروزه از فلز آهن است . سردار به وسیله یک میله نسبتا قطور بلند آهن که در اصطلاح بومی به آن ((تَنگ )) می گویند چرخانده می شود . به این طریق که حفره هایی روی سردار
وزیردار با نام ((قالقا دستگاه )) وجود دارد که تنگ برای چرخاندن آن ها ، درون این حفره ها فرو می رود

در روستای درخش به سردار و زیردار نیز اصطلاحا ((دستگاه بالا و دستگاه پائین ))می گویند . در این ناحیه تعداد انگشت شماری هم دارهای کمان دار دیده می شود
بدین ترتیب که دو کمان وظیفه جابجا کردن دو کوجی بسته شده به تارهای زیر و رو را بر عهده دارند . و با این عمل حالت ضربدری چله ها در سمت بالا و پایین جابجامی شود . حالت ضربدری چله ها نشان دهنده ی جابجا شدن تارهای زیروروی قالی است که برای انجام عملیات بافت بسیار مهم است. دراصطلاح محلی گاه به آن ((سایه می گویند
برای حفظ ضربدری چله ها از چوبی به نام ((هاف )) استفاده می شود که اهالی روستای درخش به آن ((شُفت )) می گویند . با بالا و پایین بودن شُفت ، دم کار برای پود کشی آماده می شود
پود نازک در گوش محلی درخش ((سه پود )) گفته می شود که از روی ضربدری کشیده می شود . پودر ضخیم نیز در زبان بومی(( لُک)) نامیده می شود . دارها را کوجی می بندند که به آن ((گله )) می گویند . ابزاری که در این منطقه برای بریدن خامه مورد استفاده قرار می گیرد ((پاکی )) است . از نوع تیغه خمیده ی آن . دفتین ها نیز از نوع فارسی زاویه دار با دسته چوبی است که در اصطلاح محلی به آن ((شونه )) می گویند

چند اصطلاح بومی نیز که در قالیبافی درخش رواج دارد بدین قرار است :
کَلبَت = طنابی که میله چله ها (سَرگز)با آن به سردار متصل می شود
رنگبند = طنابی که(( ِقبَل ها)) را به آن آویزان می کنند
ِقبَل = کلاف خامه های آماده شده برای بافت
لنگر = سنگ یا هر شی دیگری را که برای نگه داشتن رنگبند ، بانخی به وسط آن بسته می شود و در پشت دار آویزان می ماند
چرخو = وسیله ای برای باز کردن کلاف نخ
بعد از بافت مقدار مشخص از قالی ، آن را به دور زیر دار می پیچند . تا چله های آزاد روبروی بافنده قرار بگیرد . این عمل را در اصطلاح ((کاشف کردن )) می گویند . همزمان با کاشف کردن قالی غالبا در هر ۵۰ cm از بافت انجام می شود در پشت آن با گره زدن یک نخ سفیدعلامتـی گذاشتـــه می شود
وجود دوعلامت در پشت قالی نشان آن است که دو تا قسمت cm50 از قالی پایین کشی شده است .نقشه ریزه ماهی امروزه به تبع تقاضای بازار بیشتر از نقوش دیگر بافته می شود . انتخاب رنگهای قالی یا به سلیقه ی بافنده است و یا به سفارش کارفرما . قسمتهای مختلف نقشه قالی در گویش محلی با نامهای زیبا خوانده می شود
مثلا متن کار را ((مِیون کار )) می گویند
حاشیه های کوچک و بزرگ را با نام های ((کتیبه ی خوردی ))و ((کتیبه ی بزرگ )) ونوارهای ظریف دوطرف کتبیه ها را در اصطلاح ((کوهه )) می گویند
ساده بافی ابتدا و انتهاو کناره های بافت قالی نیز ((سر سله )) نام دارد
در این منطقه معمولا کتیبه ها را از روی نقشه و میان کار را به صورت ذهنی می بافند . شیرازه نیز که در اصطلاح محلی ((گوش پیچ )) نامیده می شود در حین بافت پیچیده می شود . در اصطلاحات خاص گره در این روستا به کلماتی مثل ((تا )) دو جفتی ((بتون )) – سه سه- وتو پری )) بر می خوریم گره های مورد استفاده در بافت قالی درخش از نوع فارسی و غیر متقارن است و با دست زده می شود اما متاسفانه در این روستا همانند سایر نواحی جنوب خراسان از گره های تقلبی مثل جفتی استفاده می شود . که البته خود اهالی و بافندگان روستا تقلبی بودن گره خود را قبول ندارند . این امر شاید به این دلیل باشد که از زمانهای دور فرشبافی درخش با همین نوع گره همراه بوده است .
گره ای را که بر خلاف اصول گره زدن قالی به جای استفاده از یک جفت تار زیر و رو در آن از دو جفت تار برای زدن یک گره استفاده می شود در اصطلاح ((دو جفتی )) یا ((بتون )) می گویند .
((سه سه ))یعنی استفاده از سه جفت تار برای زدن یک گره و (( تا )) یعنی یک گره معمولی با یک جفت تا
بافندگان درخش تنها زمانی که باید نقش انداخته شود . و باید از یک رنگ یک نقطه بافته شود از گره ((تا )) استفاده می کنند